استپر موتور (Stepper Motor) و پتانسیومتر (Potentiometer) دو قطعه کلیدی در سیستم کنترل دور آرام و دریچه گاز خودروهای قدیمی‌تر و نیمه‌مدرن هستند. در خودروهای کرمان موتور (جک J4، جک S5 و برخی نسخه‌های KMC T8) این دو قطعه نقش مهمی در تنظیم دور آرام موتور، عملکرد کولر و جلوگیری از خاموش شدن موتور در دور پایین دارند.

استپر موتور (Idle Air Control Valve / Stepper Motor IACV)

وظیفه اصلی:

• تنظیم مقدار هوای ورودی به موتور در دور آرام (Idle)
• جبران بار اضافی موتور هنگام روشن بودن کولر، چراغ‌ها، شیشه بالابر یا فرمان هیدرولیک
• جلوگیری از خاموش شدن موتور در دور پایین یا هنگام تعویض دنده

محل نصب:

• معمولاً روی یا نزدیک دریچه گاز (Throttle Body)
• در جک J4 و S5 اغلب به صورت موتور الکتریکی ۴–۶ پایه با سوپاپ هوا کنار آن است

علائم خرابی استپر موتور (شایع‌ترین مشکلات در جک و KMC):

• دور موتور در حالت درجا (Idle) نوسانی یا بالا/پایین می‌شود (RPM Hunting)
• موتور در دور آرام ریپ می‌زند یا خاموش می‌شود (به خصوص وقتی کولر روشن است)
• دور موتور هنگام تعویض دنده یا ترمزگیری افت شدید می‌کند
• موتور با تأخیر گاز می‌خورد یا دور آرام پایین می‌ماند (زیر ۶۰۰–۷۰۰ دور)
• چراغ چک روشن می‌شود (خطاهای P0505، P0506، P0507 یا IACV Circuit)
• دور موتور در هوای سرد یا گرم نامنظم است

زمان تعویض استپر موتور:

• هر ۸۰,۰۰۰–۱۲۰,۰۰۰ کیلومتر یا به محض علائم بالا
• تمیزکاری اول (با اسپری مخصوص دریچه گاز) امتحان کنید – اگر جواب نداد، تعویض لازم است

پتانسیومتر (Throttle Position Sensor – TPS / Potentiometer)

وظیفه اصلی:

• تشخیص موقعیت دقیق دریچه گاز (از ۰ تا ۱۰۰%) و ارسال سیگنال به ECU
• کمک به ECU برای تنظیم مقدار سوخت، زمان جرقه و دور آرام
• در مدل‌های قدیمی‌تر دریچه گاز کابلی، پتانسیومتر مستقیماً روی محور دریچه گاز نصب است

محل نصب:

• روی محور دریچه گاز (Throttle Body)
• در جک J4 و برخی S5 قدیمی‌تر، به صورت پتانسیومتر مکانیکی ۳ پایه (۵ ولت، سیگنال، زمین)

علائم خرابی پتانسیومتر (TPS):

• گاز خوردن نامنظم یا تأخیری (پدال گاز فشار داده می‌شود اما دور موتور دیر بالا می‌رود)
• دور موتور در دور آرام نوسانی یا بالا می‌ماند (Idle Surge)
• ریپ زدن شدید هنگام گاز دادن یا رها کردن پدال
• افزایش مصرف سوخت یا دود سیاه (مخلوط غنی می‌شود)
• چراغ چک روشن با خطاهای P0120–P0124 یا TPS Voltage Out of Range
• موتور در حالت Limp Mode (قدرت محدود) می‌رود

زمان تعویض پتانسیومتر:

• هر ۶۰,۰۰۰–۱۰۰,۰۰۰ کیلومتر یا به محض خطای TPS در دیاگ
• در مدل‌های دریچه گاز برقی (Drive-by-Wire)، پتانسیومتر داخل دریچه گاز است و جداگانه تعویض نمی‌شود (کل دریچه گاز عوض می‌شود)

تفاوت استپر موتور و پتانسیومتر در خودروهای کرمان موتور

• استپر موتور: هوای بای‌پس (هوای اضافی دور آرام) را کنترل می‌کند → مستقیم روی دور آرام تأثیر دارد
• پتانسیومتر: موقعیت دریچه گاز را به ECU گزارش می‌دهد → روی کل محدوده گاز خوردن (از دور آرام تا دور بالا) تأثیر دارد

در مدل‌های جدیدتر جک S5 و KMC T8، سیستم دریچه گاز کاملاً برقی است و پتانسیومتر + استپر موتور داخل خود دریچه گاز یکپارچه شده‌اند (Throttle Body با Actuator و TPS داخلی).

راهنمای خرید استپر موتور و پتانسیومتر

1. شماره فنی دقیق چک کنید (هر مدل سال، دریچه گاز کابلی/برقی، توربو/غیرتوربو متفاوت است)
2. اورجینال یا برند معتبر انتخاب کنید:
   • اصلی کرمان موتور (JAC/KMC OEM)
   • برندهای خوب: Bosch، Denso، Delphi یا چینی معتبر (VKD، Great Wall مشابه)
3. اصالت کالا بررسی کنید: حکاکی لیزری، بسته‌بندی اورجینال، مقاومت پایه‌ها و شکل دقیق
4. نوع را مشخص کنید (استپر موتور جدا یا داخل دریچه گاز، پتانسیومتر ۳ پایه یا یکپارچه)
5. همراه تمیزکاری دریچه گاز بخرید (بسیاری مشکلات با تمیز کردن حل می‌شود)
6. قیمت تقریبی (بهمن ۱۴۰۴–اسفند ۱۴۰۴):
   • استپر موتور جک J4/S5: حدود ۸۰۰ هزار تا ۲.۵ میلیون تومان
   • پتانسیومتر (TPS) جک J4: حدود ۵۰۰ هزار تا ۱.۵ میلیون تومان
   • دریچه گاز کامل با استپر و TPS داخلی (مدل‌های برقی): حدود ۳ تا ۸ میلیون تومان

نکات مهم هنگام تعویض

• دیاگ بزنید تا کد خطا دقیق مشخص شود (P0505 برای استپر، P0120 برای TPS)
• دریچه گاز را قبل و بعد از تعویض تمیز کنید (اسپری مخصوص دریچه گاز)
• یادگیری مجدد (Throttle Body Adaptation) بعد از تعویض ضروری است (با دیاگ انجام شود)
• کانکتورها را تمیز و گریس ضداکسید بزنید
• پس از تعویض موتور را چند مرحله گرم و سرد کنید و دور آرام را چک کنید

اگر دور آرام نوسانی داری، موتور ریپ می‌زنه، گاز خوردن نامنظمه یا چراغ چک روشنه، احتمال بالای مشکل استپر موتور یا پتانسیومتر (TPS) وجود داره – دیاگ زدن اولین قدمه.